BELE POKLADE EVROPSKO NASLEĐE

MUZEJ U SMEDEREVU ORGANIZUJE PREDAVANJE “BELA NEDELJA” I KARNEVAL U EVROPSKOM NASLEĐU – SLIČNOSTI I RAZLIKE NA KOME ĆE GOVORITI DR VESNA MARJANOVIĆ ETNOLOG/ANTROPOLOG, KAO I PROJEKCIJA ETNOLOŠKIH FILMOVA, ZAKAZANA ZA 28. FEBRUAR U 18 I 30 ČASOVA. PREDSTAVIĆE SE DVA ETNOLOŠKA FILMA “TKO MOŽE BITI ZVONČAR” I “ZAŠTO NEMA, BILE SU BELE POKLADE U KRUŠČICI”.

Karneval u Srbiji kao legitimni spektakl posvećen prolećnim masovnim narodnim svetkovinama se pojavljuje tek na početku 21. veka. Do tada je ekvivalent karnevalu u srpskom narodu bila Bela nedelja, odnosno poklade pred veliki uskršnji post, često nazivane bele poklade, proštene poklade, završne poklade, mesopust, mesojeđe, sirne poklade, fašange (od nemačke reči fašnik).  U novije vreme, leti se pod okriljem turističkih organizacija pojedinih gradova i Turističke organizacije Republike Srbije organizuju spektakli koji nose naziv karneval, pa su danas poznati karnevali u Pančevu, Beloj Crkvi, Vrnjačkoj Banji, Beogradu, Novom Sadu, Somboru, Leskovcu, Požarevcu, Šapcu.

Današnji karnevali su evoluirali kroz četiri osnovna stadijuma koji se još uvek prepliću. Preko antičkih, balkanskih i opšte slovenskih kultova namenjenih za plodnost majke zemlje i prirode, vegetacije i agrara, tokom ranog srednjeg veka, sve do polovine 16. veka obuhvaćeni su kultovima  predaka i mrtvih. Potom u toku 19. i na početku 20. veka na scenu stupaju sadržaji narodnih dramskih igrokaza. Ponegde (najviše u današnjim severnim predelima Srbije i uz procese akulturacije) prema uzoru na likove iz comedie dell’ arte, prihvaćene iz drugih kulturnih obrazaca, uz grotesku i burlesku ulične atmosfere,  karneval se zaodeva s političkim sarkazmom, koji se vešto uklapa u (prividnu) borbu protiv svih „zala“ i bolesti društva.

U ne tako davnoj prošlosti, ono što je za mnoge zemlje Evrope karneval, u Srbiji je to  bila Bela nedelja. Bela nedelja, odnosno mesojeđe  je prvobitno bilo, a u nekim regionima je i ostalo u formi obredne prakse  granične vremenske zone. Održava se na prekretnici smene godišnjih doba – letargičnog mrtvila zime i početka buđenja proleća. Uhvatljiv deo narodnog opštenja sa prirodom je njegovo ponašanje posebno u graničnom vremenu kada se odigrava prelazak s jednog načina ishrane na drugi, iz jednog stanja svakodnevice u stanje iščekivanja praznika, Uskrsa, ali i buđenja vegetacije. Vreme određeno za ova događanja obuhvata raspon od božićnih praznika pa sve do osme nedelje pred Uskrs. Tada se narod mobiliše u slavu proleća. U tom smislu Bele poklade su praznik celog naselja, i tog dana se svi međusobno druže i čašćavaju. Naseljima kruže maskirane povorke, obilaze domaćinstava i skupljaju darove. Nakon toga uz druženje oko upaljenih vatri, preskakanja, praznovanje se završava.
U selima Južnog Banata, u okolini Bele Crkve -Vračev Gaj, Banatska Palanka i Grebenac, živa je tradicija poklada.

Naziv Fašanke zajednički je kod rumunskog i srpskog naroda, ali isti običaj ima različite naslage, život i forme.
Antropolog dr Slobodan Naumović više od dvadeset godina proučava i snima ovaj običaj,tragajući za njegovim značenjem, funkcijom u zajednici i slojevima koji ga čine.

Odgonetajući živu, promenljivu pojavu, on pokušava da sagleda promene kroz koje prolaze ljudi učestvujući u ovim danas modernizovanim obredima, ritualima i svetkovinama.
Posebno je zagonetan običaj u rumunskom selu Grebenac, jer je prerastao u seoski karneval koji uz stari sloj ima i novi, koji otvara nova pitanja.

Da li sa stvaranjem novog sloja tradicije, nepovratno nestaje staro, ili se u sazvučju sa njim ponovo rađa, sve dok ima onih kojima je običaj potreban?
 SVAKE GODINE, NEKA NOVA DRUŠTVENA TEMA KOJU VALJA OBRADITI.