Badnji dan

Srpska pravoslavna crkva i vernici danas obeležavaju Badnji dan, uoči najradosnijeg hrišćanskog praznika – Božića. Sečenje badnjaka, priprema posne trpeze i unošenje slame u domove deo su vekovne tradicije koja se i danas brižljivo čuva. 


Badnji dan, koji se obeležava 6. januara po novom, odnosno 24. decembra po starom kalendaru, uvod je u proslavu Božića. Naziv potiče od badnjaka, drveta koje se tog dana seče i unosi u dom, čime započinje božićno slavlje. Još u ranu zoru, pucnjem iz pušaka i prangija, tradicionalno se objavljuje polazak u šumu po badnjak. Sa prvim svitanjem loži se vatra i pristavlja pečenica, dok se u domaćinstvima priprema posna trpeza i božićni kolači.


Badnjak je najčešće mlado hrastovo ili cerovo drvo, a u pojedinim krajevima jela ili bor. Seče se rano ujutru i donosi pred kuću, gde ostaje do večeri. Pre izlaska sunca domaćin sa sinovima ili unucima odlazi u šumu, bira pravo i mlado drvo koje može poneti na ramenu. Okrenut ka istoku, domaćin se tri puta prekrsti, pomene Boga, svoju krsnu slavu i predstojeći praznik, a zatim badnjak seče ukoso, sa istočne strane. Po narodnom verovanju, badnjak treba poseći sa tri snažna udarca. Ukoliko se ne preseče, dovršava se lomljenjem ili uvrtanjem. Lomljeni deo, takozvana brada, smatra se poželjnim. Vodi se računa da drvo pri padu ne zapne za drugo drveće. Iver od badnjaka čuva se kao simbol blagostanja.


Badnjak simbolično predstavlja drvo koje su pastiri doneli da zagreju pećinu u kojoj je rođen Isus Hristos, ali i nagoveštava drvo Krsta Hristovog. Badnje veče, koje spaja Badnji dan i Božić, u narodu se smatra vremenom posebne bliskosti i zajedništva, pa se za nerazdvojne ljude kaže da su „kao Božić i Badnjidan“.
Po padu mraka domaćin sa sinovima u kuću unosi pečenicu, badnjak i slamu. Pečenica se nosi na ražnju, a prvi koji prelazi prag to čini desnom nogom, uz tradicionalni pozdrav i čestitku Badnjeg večera i Božića. Domaćica i ženska čeljad dočekuju domaćina posipajući žitom i zoblju. Pečenica se potom unosi u prostoriju u kojoj se obavlja badnjidanska večera i božićni ručak i prislanja uz istočni zid, gde se nalaze ikone i kandilo.


Badnjak se prethodno iseče na tri dela kako bi mogao da stane u peć ili šporet, a jedan deo se odmah loži. U domovima bez ognjišta badnjak se stavlja pored peći ili uz pečenicu. Nakon toga u kuću se unosi slama i prostire po celom domu. U slamu ispod stola domaćica stavlja slatkiše, sitne poklone i igračke koje deca traže, oponašajući pijučanje pilića. Slama simbolizuje onu na kojoj je Hristos rođen u vitlejemskoj pećini.


Kada se u kuću unesu pečenica, badnjak i slama, ukućani se okupljaju na zajedničku molitvu, pevaju božićni tropar, mole se Bogu i međusobno čestitaju praznik. Potom sedaju za posnu badnjidansku večeru, na kojoj se tradicionalno služe prebranac, riba i druga posna jela, u miru i iščekivanju Božića.