Požarevac do Požarevačkog mira 1718. godine
O Požarevcu pre 1718. godine, kao i događajima od potpisivanja Požarevačkog mira do Prvog srpskog ustanka i mnogim drugim događajima i znamenitostima Požarevca, pisao je Miodrag Al. Purković, istoričar, rođeni Požarevaljanin u svojoj knjizi pod nazivom „Požarevac“, objavljenoj 1934. godine.„Postanak Požarevca ni uzročno ni vremenski nije jasan. Etimologija reči Požarevac, isto tako. Postoji nekoliko hipotetičnih dovijanja bez sigurne podloge, koja ne vode pravom rezultatu. Legenda ima svoje objašnjenje.
Mihajlo J. Miladinović zabavio se detaljnije ovim pitanjem i iznosi ove manje više verovatne pretpostavke.
Po belešci jednog novijeg stranog pisca, na koju se Miladinović poziva po sećanju. Požarevac bi mogao postati od latinskog naziva „Aquae passeris", što znači Vrapčija banja. To bi vodilo nekoj dubljoj starini i pretpostavci, da je na mestu današnjeg Požarevca, verovatno bila neka veteranska naseobina, u blizini velikog grada Viminacijuma*.
U povelji kneza Lazara manastiru Ravanici pominju se sela Letnjikovac i Puporeža. Miladinoviću izgleda, s obzirom na topografski opis Puporeže u povelji, da Puporeža odgovara današnjem Požarevcu. On pretpostavlja ili da je ime pogrešno zapisano, ili docnije odbacivanjem prvog sloga i metatezom drugog i trećeg, sa dodatkom plemenskog završetka „vac“, postalo od Puporeže Požarevac".
Požarevac nosi ime po doseljenicima iz sela Požerane, u Gnjilskom srezu, koji su uzmičući pred Turcima naselili kraj oko Požarevca. U prilog tome Miladinović navodi okolnost, koju sam i ja zapazio, da stari ljudi zovu Požarevac Požerevac, te se Miladinoviću čini, da su se stari Požerani naselili ovde, kao pleme Požerevci.
Nejasno je ni kad je Požarevac postao. Za najbliže selo kod Požarevca, Ćirikovac, zna se pouzdano da je postojalo već 1459. godine, kada ga je osvojio veliki vezir Mahmud-paša. Prvi pomen Požarevca je nešto docnijeg datuma. Vrlo je zanimljivo, međutim, da baš prva izvorno utvrđena vest o Požarevcu ima neke sličnosti s pomenutom legendom.
Ali-beg narodne tradicije to je Berzelez Alija, prvi smederevski sandžak beg, srpska poturica Alija Anđelović. On, po sultanovom naređenju, uvari s bratom Skenderbegom na Temišvar. U ratu mu se sreća nije osmehnula. Potučen, Ali-beg se povlačno prema Smederevu, gonjen mađarskom konjicom, i došao je do mesta koje ugarski istorici beleže Poczazin, ali koje će, bez sumnje, biti Požarevac"." Ali-beg uspe da se na čamcu spase, ali njegov brat Skender tu završi. To je bilo u leto 1476. godine. Postoji jedno pismo upućeno mađarskom kralju Matiji Korvinu 15. avgusta 1476, u kome se govori kako je Ali-beg, veliki turski paša i upravnik Smedereva i čitave Srbije" upao u Mađarsku i da je na tom vojnom pohodu, među više od dve hiljade Turaka, našao smrt u Dunavu i Skenderbeg.
Tako je prvi, za sada meni najstariji poznat, pomen Požarevca iz 1476. godine. Ostaje kao sigurno i po sebi razumljivo, da je Požarevac kao naselje morao da postoji i pre te godine. Ali od kad, kako je to naselje postalo, ko ga je naselio, kakav je prvobitni etnički sklop bio, kakvo je naselje bilo brojno, koliko je mesto zauzimalo sve su to vrlo zanimljiva pitanja o kojima za sad ne znamo ništa bliže.
Sigurno je da Požarevac nije podizan zbog naročitih nekih prirodnih uslova, nego da je pre u pitanju slučajna okolnost pri izboru mesta. Dugo posle ove prve beleške nema nikakvih tragova o Požarevcu. Iz 15. veka nema ni jedan više pomen, a iz 16. samo jedan, za koji se do sad nije znalo. Taj je pomen očuvan u turskom blagajničkom tefteru iz 1565. godine, gde se pominje u smederevskom sandžakatu kao naselje i Požarevac pod imenom Buzarofose.
Posle ovoga prva po starosti beleška o Požarevcu je ona iz 1616. Tada se, u zapisu jednog rukopisa, pominje kako je izvesni Epifanije pisao službenik u rumunskom manastiru Moldavici i poslao ga odande na dar Josifu, episkopu požarevač kom, a ovaj opet dade knjigu u svoj manastir Šišatovac. Ostaje za sad nepoznato kad je stvorena požarevačka episkopija. Ja bih rekao da se u ovom slučaju misli na staru Braničevsku episkopiju i titulu braničevskog episkopa. Požarevački episkop pominje se i u 18. veku, u vreme austrijske okupacije, kao što ćemo malo docnije videti.
Iz 17. veka ima samo još četiri pomena o Požarevcu. U polovini toga veka pominje poznati turski geograf Hadži-Kalfa Požarevac, koji je kod njega zabeležen kao Pozarofdža, mesto koje leži desno na putu ka Beogradu i po liniji jagodinskoj". Godine 1652. kovao je neki majstor Neško jednu petohljebnicu, a iz 1678. zna se za izvorno svedočanstvo, da je bila jedna crkva posvećena Sv. arhangelu Mihailuta.
Poslednja beleška je s kraja 17. veka iz doba tzv. „Velike seobe". Usled rđavo završenog operacionog plana u ofanzivi protiv Turaka, austrilska vojska, potučena, povlačila se iz Srbije. Masa Srba, koja je otvoreno sarađivala s Austrijancima, bila je kompromitovana za turski režim i pređe preko Dunava s patrijarhom Arsenijem Čarnojevićem. Patrijarh Arsenije bavio se, na prolazu, u Požarevcu i tu je 25. maja 1689, izdao pismo, u kome opisuje granice poseda manastira Ravanice i moli i zaklinje jegože Bog izvolit srpskim zemljama gospodovati", da se niko ne drzne da što umanji ili otme od ove svete obitelji. U vreme seobe pod Čarnojevićem pominju se izrično i iseljenici iz Požarevca, što svedoči da je ovaj kraj počeo da pusti.“
Iz knjige „Požarevac“, autora Miodraga Al. Purkovića, istoričara (Požarevac, 29. jul 1907 —London, 12. decembar 1976)
Izvor: Požarevac · Digitalna biblioteka Požarevac
*******************************************************************************************************
Tekst je nastao u okviru projekta „Osvetljavanje Požarevačkog mira“, po osnovu Konkursa o sufinansiranju projekata iz budžeta Grada Požarevca, radi ostvarivanja javnog interesa u oblasti javnog informisanja u 2024. godini.
Cilj projekta je da poveća svest i znanje o Požarevačkom miru kao značajnom istorijskom događaju, što bi trebalo da omogući lokalnoj zajednici da razvije jaču vezu sa svojom istorijom i kulturom, kao i da promoviše istorijsko obrazovanje među mlađim generacijama.
Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.
Foto: NMP
0 Komentara
Nema komentara za ovu vest