Otkriven oltarski prostor srednjevekovne crkve u Starom Kostolcu: Novi dokazi o Braničevskoj episkopiji

Na lokalitetu Mali grad – Todića crkva u Starom Kostolcu pronađen je oltarski prostor monumentalne srednjevekovne crkve, što predstavlja jedno od najznačajnijih otkrića ovogodišnje arheološke kampanje Narodnog muzeja Požarevac. Nalazi arhitektonske plastike, fresaka i drugih elemenata dodatno osvetljavaju ulogu Braničeva kao važnog srednjevekovnog crkvenog centra. Istraživanja je predvodila Dragana Spasić Đurić, arheolog Narodnog muzeja Požarevac.



- U ovogodišnjoj kampanji otkriven je oltarski prostor, i to zahvaljujući dodatnim sredstvima Grada Požarevca što nam je omogućilo produžetak istraživanja za nekih dvadesetak dana i baš u tom periodu otkriven je oltarski prostor, odnosno apsida u negativu, kao i veći deo oltarskog prostora, dimenzija 10x10.5 metara. Radi se zapravo o srednjevekovnom objektu za koji smo preliminarno pretpostavili da predstavlja sakralni objekat, to jest crkvu, i koji je istraživan tokom 2025. godine - ističe arheolog Dragana Spasić Đurić.



Zbog njegove teške devastacije i urušavanja, arheolozi su morali da uklone više od 500 kubnih metara šuta kako bi sagledali osnovu objekta. Objekat je građen od kamena i opeke, sa slojevima maltera debljine od šest do 15 centimetara, što govori o njegovoj monumentalnosti. Utvrđena osnova iznosi oko 31 x 15,70 metara, znatno više od osnove današnje Todića crkve.

- Na osnovu profila, posebno na južnoj strani objekta, može se videti da objekat nije u potpunosti istražem, ali za nas arheologe postoje limitirajući faktori kao što je ograda, betonska ograda porte crkve, takođe asfaltna komunikacija širine pet metara gde se nalazi najznačajniji deo objekta, to jest centralni brod, koji za sada ne možemo istražiti, a u prethodnim kvadratima iz 2025. godine pronašli smo pronaos i samo deo centralnog broda - dodaje Đurić.

Pretpostavlja se da je starije zdanje na ovom prostoru podignuto početkom 11. veka, u vreme kada Braničevo postaje episkopski centar. U pisanim izvorima se 1019. godine, za vreme vizantijskog cara Vasilija II, pominje braničevski episkop pod jurisdikcijom Ohridske arhiepiskopije. Braničevska episkopija obuhvatala je širok prostor sa obe strane Morave, uključujući i grad Moravski, odnosno današnju Dubravicu.

- Kako je objekat brutalno uništen, dodatno, srušen i u požaru, na osnovu dokaza na građevinskom materijalu, veoma je malo pokretnog inventara koji može govoriti ili dati dokaze o njenoj opremi. Međutim, jedan od ključnih dokaza je nalaz bronzanog svećnjaka koji je verovatno predstavljao deo polijeleja, a koji se prvobitno nalazio u centralnom brodu i koji je osvetljavao prostor za vreme liturgije. Takođe, upravo na prostoru, oltarskom prostoru, nađeni su brojni delovi luksuzne mermerne arhitektonske plastike, delovi mermernih stubova, koji govore o raskošnoj opremi ovog zdanja. Takođe, na svim površinama koje smo istraživali, nađeni su brojni, zaista brojni fragmenti fresko-živopisa koji govore da je ona gotovo u celini bila živopisana. Radi se o slikarstvu, vrlo kvalitetnom slikarstvu na osnovu analiza maltera i boja, sa bogatim koloritom koji ukazuje na najpoznatije vizantijske slikarske centre koji su se nalazili u Solunu ili Carigradu - navodi Đurić.



Starije zdanje bilo je skromnije, sa podom od rimskih opeka i jednostavnijim slojem živopisa, što može ukazivati i na tadašnje ekonomske prilike. Ipak, i ovaj objekat bio je oslikan, potvrđujući njegovu sakralnu namenu.

- Pretpostavljamo, da se u nedostatku pokretnog inventara, radi o prvom objektu iz početka 11. veka, a da je gradnja drugog zdanja, poslednjeg objekta, najmlađeg, usledila za vreme dinastije Komnina, krajem 11. ili početkom 12. veka. To možemo da tvrdimo na osnovu nalaza novca iz dinastije Komnina – kaže Spasić Đurić.

Pronađena je i mermerna šišarka, urušena na liniji oltarske pregrade, za koju se pretpostavlja da je preneta sa antičkog Viminacijuma i iskorišćena u dekoraciji crkve.



- Verovatno da je ona preneta sa antičkog Viminacijuma i da je zbog simbolike šišarke, a i zbog dekorativnosti — simbolika šišarke je besmrtnost i obnova života — postavljena u dekorativne svrhe upravo na liniji oltarske pregrade. Osim nje, popravke, krpljenja u podu korišćenjem rimskog mermera, rimskih mermernih ploča, takođe govore da se radi o objektu gde se poštuju neki principi luksuza, a dvobojnost poda od kamenih, tamnoplavih i tamnocrvenih ploča, nekako nam sugerišu da se radi o principima vizantijske estetike – naglašava Dragana Spasić Đurić.



Na lokalitetu Mali grad, koji obuhvata oko dva hektara, sprovedeno je 16 arheoloških kampanja, a nalazi od praistorije do srednjeg veka potvrđuju kontinuitet života i sakralne namene prostora. Istražena su 25 grobova starijih od poslednje crkve, dok su otkriveni i tragovi naselja Skordiska, srednjovekovni objekti i ostaci zanatske delatnosti. Kako ističe Spasić Đurić, crkva je srušena krajem 13. veka. Ovogodišnja istraživanja potvrdila su da je reč o trobrodnoj crkvi, a radovi će biti nastavljeni 2027. godine. Projekat finansira Grad Požarevac.

*********************************************************************************************************************
Tekst i prilog su nastali u okviru projekta „Skriveni potencijali Kostolca“ koji ima za cilj da predstavi nedovoljno afirmisane turističke, privredne, kulturne i prirodne resurse Kostolca, po osnovu Konkursa o sufinansiranju projekata iz budžeta Gradske opštine Kostolac, radi ostvarivanja javnog interesa u oblasti javnog informisanja u 2026. godini. Projekat „Skriveni potencijali Kostolca“ doprinosi jačanju lokalnog identiteta i podsticanju interesovanja za razvoj zajednice.

Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.